tile

تشییع فلسفی



Paul E. Walker
Early Philosophical Shi'ism:
The Isma'ili Neoplatonism of Abu Ya'qub al-Sijistani
Cambridge, Cambridge University Press, 1995
203 p.

تشيّع فلسفي

«دوران نخستين تشيّع فلسفي» نوشته پال واکر بحث مبسوطي است درباره افکار، آراء و آثار ابويعقوب سجستاني، فيلسوف ايراني قرن چهارم، که از داعيان اسماعيليه بود و داراي مشرب فلسفي نو افلاطوني. در فصل اوّل کتاب، با عنوان «پيام اسماعيليه و فلاسفه آن»، نويسنده نخست سرچشمه افکار اسماعيليه، مفهوم اقتدار، امامت، غيبت و دعوت را مورد بررسي قرارمي دهد، وآن گاه به معرفي افکار چند تن از داعيان اسماعيلي مانند رازي، ناصرخسرو و مؤيد شيرازي مي پردازد. رواج دادن تأويل و چگونگي برانگيخته شدن احساسات قشريون که منجر به قتل عام نسفي و پيروان او شد از جمله مطالبي است که در اين فصل مورد بررسي قرار گرفته اند. درهمين فصل نويسنده ضمن ترسيم شرح حال زندگي سجستاني و تحولات فکري او به بررسي و تحليل برخي از نوشته هاي اين فيلسوف به خصوص چهارکتاب الينابيع، المقاليد، الافتخار و سلّم النجاة، مي پردازد.

فصل دوّم اين اثر، تحت عنوان "منابع ديني و فلسفي"، شرحي است مختصر و نه چندان پرمايه درباره شخصيت ها و آثاري که آراء و افکار سجستاني را تحت تأثيرخود گذاشته اند. در همين فصل، نويسنده پس از اشاره به برداشت سجستاني از تشيّع، فلسفه و کلام، به توضيح مختصري در باب ابعاد باطني و ظاهري قرآن، وصي بودن علي، بُعد عرفاني مفهوم رسالت و فرشته شناسي مي پردازد. درزمره ديگرافراد، کتب ونحله هايي که برسجستاني تأثيرگذاشته اند، نگارنده از کتاب يک حکيم يهودي نوافلاطوني به نام اسحاق اسرائيل، کتاب "الهيات" منسوب به ارسطو، کتاب کلام في مهدالخير، افکار معتزله و چند نحله فکري مانند کراميه، مرجعيه و نجاريه نام مي برد و سجستاني را از جمله اشاعره مي شمارد.

بايد گفت که دوفصل نخست اين کتاب بي اشکال و ايراد نيست. توضيحات نگارنده ازحد نوعي کلي گويي و ذکررئوس مطالب بيشتر نمي رود، به اشاراتي به مقولات مهم و درخور تأمل اکتفا مي کند از بررسي دقيق آنها اجتناب مي ورزد. به عنوان مثال، نويسنده، تأثير فلسفه يونان برسجستاني را مطرح مي کند امّا به شرح و بسط اين تأثير نمي پردازد.

فصل سوّم کتاب به بررسي آن دسته از متفکران اسماعيلي اختصاص دارد که الهام بخش افکار سجستاني بوده اند و بيشتر آنان نويسندگان نوافلاطوني محسوب مي شوند. نويسنده پس از طرح افکار برخي از دانشمندان غربي مانند ساموئل استرن (Samuel Stern) و هاينز هلم (Heinz Helm) درباره سير تکاملي کيهان شناسي اسماعيليه، به بررسي افکار فلاسفه اسماعيلي روي مي آورد. وي همچنين با اشاره اي به ابو حاتم رازي، به تشريح کتاب اعلام النبوه و اصول اصلي فلسفه وي همچون ابداع، امر و روح مي پردازد و آن گاه کتاب معروف نسفي، محصول، را مأخذي مي شمارد که برافکار سجستاني درمورد رابطه صانع و مصنوع و درجات ماديّت تأثير گذاشته است. نگارنده آن گاه در شرح تأثير افکار کرماني برسجستاني مي گويد که وي نظر نوافلاطونيان درباب صدور را اصلح بر نظر فارابي و ابن سينا دراين مورد مي داند. اين فصل از آن رو حائز اهميت است که ريشه هاي اوليه افکار فلسفي اسماعيليه را مورد نقد قرار مي دهد و تحولات بعدي اين نحله را روشن مي کند.

درفصل چهارم کتاب، نويسنده درباب برخي از نکات اصلي نظريات سجستاني، همانند کيهان شناسي، خدا و خلقت اعلي و سفلي سخن مي گويد و آنها را به کوتاهي و تنها در پنج صفحه توضيح مي دهد در حالي که سزاوار بود چنين مطالب مهمي در جزئيات و با تفصيل بيشتري مورد بررسي قرار مي گرفتند و نه به عنوان بخشي از فصل پنجم که در باره خلقت خدا و ناشناخته ماندن او و انواع مختلف علم الهي است و مسائلي چون نقد سجستاني بر روش شناخت صانع از طريق نفي صفات او، منزّه بودن صانع، تنزيل، تشبيه و تعطيل در آن مطرح شده اند. "خلقت به امر" و رابطه آن با "کن في کون"، موجودات مابين خالق و مخلوق، حرکت در ذات الهي و مبدا بودن صانع در فصل ششم آمده اند. امّا روشن نيست چرا نگارنده که به شرح و بسط مختصري در باره اين مطالب مي پردازد به افکار و آراء خود سجستاني دراين مورد اشاره چنداني نکرده و ارتباط اين مقولات را با نظريات سجستاني مسکوت گذاشته است.

فصل هفتم کتاب به مقوله عقل اختصاص داده شده و مطالبي مانند ذات عقل، عقل بشر و نبي و رابطه آن با وحي، ارتباط عقول با کليات، هفت مقوله عقول و مسدود شدن عقل محض به وسيله ماده بدان صورت که درآثار مختلف سجستاني آمده، مورد بررسي قرار گرفته است. مقوله عقل و صعود و نزول ارواح بخشي از مطالب فصل بعدي کتاب را نيز تشکيل مي دهد. از ديگر مطالب مندرج در همين فصل، اشاراتي کلّي و فشرده به جنبه هاي دوگانه عقول درعرفان، معرفت شناسي ارواح پس از مفارقت از جسد و صعود و نزول آنهااست. دوفصل بعدي اختصاص به طبيعت ارواح، حيطه ماده و بُعد مادي انسان و رابطه آن با ربّ النوع انسان، انسان به عنوان عالم صغير در رابطه با عالم کبير، بافت جهان مادي و طبقه بندي موجودات از جمادات تا انسان دارد. نگارنده در فصل يازدهم مسئله نبوت به عنوان آميزه اي از وحي و فلسفه از نظرگاه نو افلاطوني مطرح شده است. نظر سجستاني درباره اين پرسش که اگروحي الهي يکي است چرا به شريعت و پيامبر واحد اکتفا نشده و همينطور موارد مشابه بين اديان و برخي از اصطلاحات فلسفي در نوشته هاي سجستاني مورد بررسي قرار گرفته است.

بهتر آن بود که نويسنده فصل هاي نهم تا يازدهم را درهم ادغام مي کرد تا يک دستي و تداوم مطالب حفظ مي شد و فرصت بيشتري براي توضيح و تشريح نکات فراهم مي آمد.

آراء سجستاني درمورد تأويل عرفاني و امام که صلاحيت چنين تأويلي را دارد در فصل دوازدهم آمده است و در کنار آن نقش نبي و وصي و آنهايي که صلاحيت گذشتن از ظاهر را دارند و مي توانند به تفاسير باطني دست يازند. فصل نهايي کتاب به مبحث قيامت و فرداشناسي، رستاخيز مادي پس از مفارقت روح از بدن اختصاص داده شده است. سجستاني معتقد است که روح مجرد، پس از مفارقت از بدن درعالم روحاني در درجه اي از درجات علم که در خور وي است مستقر مي گردد. در بخش نهايي کتاب زير عنوان « پيرامون برهان و نحوه استفاده صحيح از آن» نويسنده، پس از اشاره به علاقه سجستاني به آميختن برهان و دين، به نحوه استفاده وي از نظريات نو افلاطوني و پيامدهاي کلامي آن مي پردازد و ادعا مي کند که « وابستگي فلسفي سجستاني به نو افلاطونيان ازنظرتاريخ عقايد مهم تر است تا اهميت فلسفي آن». (ص 154)

روش واکر دربيان مفاهيم فلسفي اسماعيليه مفهوم و نحوه ارائه مطالب روان است. اما نويسنده مي توانست مباحث مختلفي را که فهرست وار به آن اشاره کرده با شرح و بسط بيشتري ارائه دهد تا آراء و افکار سجستاني روشنتر نمايان شوند. نام کتاب هم اندکي گمراه کننده است زيرا اساساً در باره انديشه هاي ابويعقوب سجستاني است و نه فلاسفه شيعه که گاه و به اختصار مورد بررسي قرارگرفته اند. اگر نويسنده ترجمه بخشي از يکي از آثار سجستاني را نيز به عنوان نمونه ضميمه کتاب مي کرد، بر ارزش کار او افزوده مي شد. با اين همه از آن جا که کتاب حاضر اولين اثري است که يک سره به تشريح افکار سجستاني اختصاص دارد براي آنها که به تاريخ عقايد شيعه اسماعيليه علاقه دارند حائز اهميتي خاص است.

***
Author: 
مهدی امين رضوی
Volume: 
۱۵
Current Issue: 
Past Issue
Visited: 
1000